Organisatie voor regionale geschiedenis in het Gooi en aangrenzende gebieden
Random header image... Refresh for more!

Gooiologie

Een prachtig landschap & historisch erfgoed
De kracht van Gooiologie

Henk Michielse

Doelstelling en basisleergang

We wonen in een prachtige streek met een fraai landschap en prachtig cultuurhistorisch erfgoed. Hoe kunnen we dit gebied – met zijn specifieke landschap, zijn steden en dorpen, zijn flora en fauna, zijn 13 natuurmonumenten en zijn rijke culturele erfgoed – behouden zoals we het graag zien, aldus werd de motivatie voor de leergangen gooiologie in het Projectplan van 2012 fraai verwoord.1 Met deze vraagstelling als uitgangspunt werden ook de leerdoelen voor de leergangen geformuleerd. Centraal zou komen te staan de wisselwerking tussen mens en omgeving. De deelnemers zouden inzicht moeten krijgen in het bijzondere karakter van het cultuurhistorisch landschap en de typische kenmerken daarvan die ook mede bepalend zouden moeten zijn voor toekomstige ontwikkelingen; in de historische ontwikkeling van het hele gebied en van het regionale erfgoed; in de karakteristieke bebouwing van de steden en dorpen in het gebied tussen Vecht en Eem en de veelzijdigheid van dit gebied, mede als uitgangspunt voor keuzes in de toekomst.
In de basisleergang, die aangeboden werd in de jaren 2012, 2013 en 2014 kwamen alle centrale aspecten van het gebied en zijn ontwikkeling aan bod. De cursus bestond uit zeven lesavonden en twee dagexcursies. Begonnen werd uiteraard met de Geologische basis en het landschap, die bepalend waren voor de hele verdere ontwikkeling.2 Vervolgens kwam de rijke archeologie van ons gebied aan de orde, de oudste bewoners en de sporen die zij nagelaten hebben, deels in de grond en deels nog herkenbaar in het landschap.3 De vroege geschiedenis van ons gebied, op basis van geschreven bronnen, begon in de zevende eeuw, gevolgd door de komst van het Christendom, een van de meest fundamentele gebeurtenissen in de hele Europese geschiedenis, een historische fase die voor onze streken rond 968 eindigde toen het graafschap Naerdincklant in handen kwam van het vrouwenstift van Elten.4 Bij dit vrouwenstift sluit vervolgens de geschiedenis van de erfgooiers en hun landbouwsysteem aan, de erfgooiers als de nazaten van de horigen van de abdij die het gebruiksrecht kregen over de gemene gronden en die dat recht tot ver in de 20e eeuw wisten te verdedigen.5 De drie laatste ‘lessen’ in de basisleergang hingen met elkaar samen: de bebouwde omgeving met in het bijzonder de villawijken die na de aanleg van de Oosterspoorlijn in 1874 ontstonden, natuur en recreatie en ruimtelijke ordening en milieu.6 De leergang werd afgesloten met een fietsexcursie langs geologische en archeologische sites en een wandelexcursie langs bijzondere bebouwing. Basisliteratuur voor de hele leergang was de Historische Canon tussen Vecht & Eem, waarin de behandelde thema’s naast veel andere worden beschreven.7 Docenten van de basisleergang waren: drs. Sander Koopman en prof. dr. Jan Sevink, drs. Anton Cruysheer, dr. Henk Michielse, dr. Anton Kos, drs. Annette Koenders, drs. Jaap Vlaanderen, drs. Jos Oude Elferink en Hetty Laverman, excursieleiders: drs. Sander Koopman, drs. Annette Koenders

Voor ministerie, gemeenten en onderwijs

Bijzonder belang hebben we als werkgroep gooiologie gehecht aan de leergangen voor speciale groepen: voor gemeente-medewerkers (collegeleden, raadsleden en beleidsambtenaren) in 2014, voor docenten van basis- en voortgezet onderwijs eveneens in 2014 en voor de MIRT-projectgroep Amsterdam-Oost van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu in 2015. De introductieleergangen voor gemeenten en voor de projectgroep van het ministerie behelsden dezelfde onderwerpen als die van de basiscursus, die in één dag werden behandeld in korte inleidingen van circa 15 minuten, beide gevold door een fiets- dan wel wandelexcursie en afgesloten met een borrel. Docenten waren: drs. Sander Koopman; drs. Anton Cruysheer, dr. Anton Kos; drs. Annette Koenders; drs. Jaap Vlaanderen; Hetty Laverman; excursieleider: drs. Sander Koopman.
De leergang voor docenten van basisscholen en voortgezet onderwijs werd opgezet in nauwe samenwerking met de Stichting Omgevingseducatie en met financiële steun van de Vereniging Vrienden van het Gooi. Na afloop kregen de circa 24 deelnemers van Omgevingseducatie een Certificaat van deelname. Aansluitend volgden zij nog met hun leerlingen een omgevingsgerichte activiteit. De leergang had een bijzondere structuur. In drie avondbijeenkomsten van 2 ½ uur werd een drietal thema’s behandeld. Eerst het thema Bodem & landschap. Hierbij ging het over ontstaan, ontwikkeling en diversiteit van het gebied tussen Vecht en Eem, de geologische opbouw, archeologie en soorten landschappen. Ter afsluiting gingen de deelnemers aan de slag met stenen en archeologische voorwerpen. Vervolgens het thema de mens, waarbij aan de hand van de in het geschiedenisonderwijs gehanteerde tijdvakken het verhaal werd verteld van de mensen die woonden in het Gooi en de Vechtstreek, hoe zij leefden, hoe hun dorpen en steden ontstonden en wat we hiervan nog terugzien in onze tijd. Ter afsluiting was er een overzicht van lesmaterialen en excursieplekken. Het laatste thema betrof de ruimtelijke ontwikkelingen in de regio nu en de te verwachte ontwikkelingen in de toekomst aan de hand van de regiokaart op het gebied van natuur, verkeer, wonen en werken en recreatie. Ook nu weer werd de leergang afgesloten met een fietsexcursie. Docenten waren: drs. Sander Koopman; dr. Henk Michielse, drs. Bart Smeets, Rob Uijtjens; excursieleider: drs. Sander Koopman.

Van prehistorie tot ontzuiling

De thema’s van de basisleergang gooiologie, die elk één avond kregen, kunnen natuurlijk ook nog veel verder worden uitgediept; vandaar dat we vanaf het seizoen 2015-2016 zijn over gegaan op verdiepingsleergangen. Daarnaast zijn er nog allerlei andere interessante thema’s rond het gebied tussen Vecht en Eem te agenderen, bijvoorbeeld de onderwerpen die kort behandeld worden in de 22 vensters van de Historische Canon van TVE. In totaal zijn we in de jaren 2015-2019 een achttal van deze onderwerpen gaan aanbieden, allemaal onder de noemer van themaleergangen Gooiologie. In drie of vier avonden werden de onderwerpen behandeld, terwijl alle leergangen weer werden afgesloten met een wandel- of fietsexcursie, dan wel een excursie naar een specifieke instelling, zoals het Stadsarchief Naarden of het Singer Museum. De eerste leergang was, uiteraard zouden we haast zeggen, gewijd aan geologie, ondergrond & archeologie van ons gebied, de laatste aan de religiegeschiedenis – van kerstening tot ontzuiling. De korte beschrijving van de leergangen leest haast als een canon van ons gebied.8

1. Geologie, ondergrond & archeologie
In deze cursus maakten de deelnemers kennis met de ontstaansgeschiedenis van het landschap van het Gooi en omstreken en raakten ze vertrouwd met het veelzijdige karakter van de ondergrond van onze regio, met de geologie van het gebied: de Gooise heuvels als een zandeiland tussen de veenmoerassen van Eem en Vecht; met de ontwikkeling van de bodem en vegetatie en de verstoringen die de mens hierin heeft veroorzaakt en met de archeologie, met de voorwerpen die vroegere samenlevingen in de bodem hebben achtergelaten en wat er daarvan te leren valt over onze voorouders. De leergang, die najaar 2015 werd aangeboden en plaats vond in Geologisch Museum Hofland, bestond uit 3 lesavonden en een excursie en werd door 25 cursisten gevolgd. Docenten waren: drs. Sander Koopman, prof. dr. Jan Sevink, drs. Anton Cruysheer; excursieleider: drs. Sander Koopman

2. Van veenontginningen tot moderne tijden
De schitterende woonomgeving tussen Vecht en Eem is mede het werk van vele generaties voor ons. Ze hebben de grond bewerkt, ze hebben het veen ontgonnen, ze hebben steden gebouwd en in de negentiende eeuw is de regio geopend voor de nieuwe tijd door de aanleg van de Oosterspoorlijn (1874), waarna ook de industrialisering en de modernisering op alle gebieden volgden. Zo kwam een drietal thema’s aan de orde: de veenontginningen in de twaalfde – veertiende eeuw, de stadsvorming van Naarden, Muiden en Weesp en hun relatie tot het omringende platteland, toegespitst op Stad en Lande van Gooiland en de modernisering van de regio: de openlegging door de Oosterspoorlijn, villawijken, industrialisering, verstedelijking en culturele ontplooiing. De leergang werd voorjaar 2016 aangeboden en vond plaats in het Stads- en streekarchief te Naarden. Docenten waren: prof. dr. J. Vervloet, dr. Henk Michielse; excursieleider: Anne Medema (stadsarchivaris Naarden).

3. Water tussen Vecht en Eem
De paleogeografie van het gebied laat zien hoe het landschap van Vecht en Eem is ontstaan en wat voor rol het water hierin heeft gespeeld. De transformatie van een dekzandlandschap naar een uitgestrekt moerasgebied, doorsneden door rivieren, dat de onderlegger vormde voor het huidige landschap. Vervolgens zijn er de menselijke ingrepen: hoe ontstond de huidige waterhuishouding, wat zijn daar de kenmerken van? Tenslotte zijn er de waterplantengemeenschappen in ons gebied en de kwaliteitsaspecten van water die bepalend zijn voor bijzondere waterflora. Brede oriëntatie konden de deelnemers opdoen uit het boekje van TVE en Vrienden van het Gooi: Water – geschiedenis & actualiteit.9 De leergang werd aangeboden in het najaar van 2016. Docenten waren: drs. Sander Koopman, dr. Chris de Bont; prof. dr. Wim Weijs; excursieleider: prof. dr. Wim Weijs (per boot op de Vecht).

4. Buitenplaatsen en villaparken
Tot het belangrijkste historisch erfgoed van het Gooi en ommelanden behoren ook de zeventiende-eeuwse buitenplaatsen in ‘s Graveland en langs de Vecht en de Angstel en de negentiende-eeuwse villaparken in Baarn, Bussum en Hilversum. In deze leergang werd ingegaan op de ontstaansgeschiedenis van buitenplaatsen, landgoederen en villaparken, op de architectuur en bewoningsgeschiedenis evenals op de tuingeschiedenis van de buitenplaatsen en het beheer. De leergang vond plaats in het voorjaar van 2017. Docenten waren: drs. Juliette Jonker-Duijnstee; drs. Annette Koenders; Johan van Galen Last; excursieleider: Johan van Galen Last

5. Burgers, boeren en buitenlui
Het najaar van 2017 stond regionaal-historisch gezien vooral in het teken van de Open Monumenten Dag met als thema Boeren, burgers en buitenlui en van de Week van de erfgooier. Eeuwenlang werd het Gooi vorm gegeven door de erfgooiers. Met de modernisering van de regio vanaf circa 1874 kwamen er heel andere bevolkingsgroepen wonen (ondernemers, arbeiders, middenstanders, forenzen) en werd het Gooi ook een geliefd recreatiegebied, vooral voor Amsterdammers. Bijzonder interessant zijn de sociaal-culturele en landschappelijke gevolgen van deze veranderingen. Eerst werden in deze leergang de boeren besproken, de geschiedenis van de Erfgooiers vanaf circa 1500 tot 1978. Daarna kwamen de burgers aan bod; de nieuwe bevolkingsgroepen door industrialisatie en de aanleg van villawijken in de jaren 1874-1940. En tot slot de buitenlui via het thema Het Gooi en ommelanden als recreatiegebied. Docenten waren: dr. Anton Kos, drs. Gerard Hoogendijk, Jaap Vlaanderen en Hetty Laverman; excursieleiders: Niels van Driel (archivaris Naarden) en dr. Anton Kos; bezoek aan het erfgooiersarchief.

6. Kunstenaarsdorpen & wereldverbeteraars
Onze streken waren vanaf het eind van de negentiende eeuw zeer intrek bij kunstenaars. Vanwege de oprukkende industrie, rokende schoorstenen en stadsuitbreidingen gingen veel kunstenaars op zoek naar onbedorven plaatsen. Met name Laren, Blaricum en Kortenhoef waren populair. Daarnaast werd ons gebied ook gezocht door allerlei wereldverbeteraars: Tolstoianen, christen-anarchisten, utopisten, religieuze socialisten en theosofen, allemaal op zoek naar een andere leefwijze of een andere geesteshouding. Deze leergang werd gehouden in het voorjaar van 2018. Docenten waren: drs. Maria Boersen, drs. Anna van Lienden, drs. Helen Schretlen. De excursie bestond uit een wandeling door Laren met betrekking tot de Larense School en een bezichtiging van de schilderijen van de Singers; excursieleider: drs. Anna van Lienden.

7. Archeologie en natuur & landschap tussen Vecht en Eem
In 2018 opende in het Geologisch Museum Hofland een expositie over de archeologie van ons gebied onder de titel Gevonden voorwerpen. Een mooie gelegenheid om in een themaleergang de archeologie centraal te stellen, waarbij geologie en landschap behandeld zouden worden als grondslag voor de archeologie. Vragen te over: hoe vormen geologie en landschap de basis voor de archeologie, welke relatie hebben bodem en vegetatie tot de archeologie, hoe ziet de archeologie van Prehistorie tot IJzertijd eruit en daarna die vanaf de Romeinse tijd? Docenten waren: drs. Sander Koopman, prof. dr. Jan Sevink, drs. Anne Hertog, drs. Anton Cruysheer; excursieleiders: drs. Sander en drs. Anne Hertog.

8. Van kerstening tot ontzuiling circa 700-2000
Het christendom, dat in het begin van de achtste eeuw zijn intrede deed in ons gebied, heeft een
diepgaande invloed uitgeoefend op samenleving en cultuur. Niet alleen de mensen, maar ook de tijd en de ruimte werden gekerstend. In een volgende fase, die van de Reformatie, drukte het calvinisme sterk zijn stempel op de Nederlandse cultuur. Het gebied tussen Vecht en Eem werd een afspiegeling van Nederland in zijn geheel: sommige plaatsen werden helemaal of grotendeels protestants, terwijl andere katholiek bleven. Al aanwezige tendensen van vóór 1800 zetten daarna sterk door: ook ons gebied werd een verzuilde samenleving, totdat vanaf de jaren 1960 de ontzuiling en ontkerkelijking opkwamen en een nieuwe religie zijn intrede deed.10 De leergang is aangeboden in het najaar van 2019 en vond plaats in de Doopsgezinde kerk te Bussum. Docenten waren: dr. Henk Michielse, prof. dr. Gerrit Schutte; excursieleider: mr. Pieter Hoogenraad. Met deze cursus is de reeks themaleergangen vooralsnog afgesloten.

Organisatie en participanten

Inmiddels participeren praktisch alle organisaties die op enigerlei wijze gericht zijn op aspecten van het gebied tussen Vecht en Eem in het project Gooiologie: de Vereniging Vrienden van het Gooi, de Stichting Tussen Vecht en Eem, de Stichting Omgevingseducatie Gooi, Vecht- en Eemstreek, AWN Naerdincklant, het Goois Natuurreservaat, IVN, het Geologisch Museum Hofland, het Geopark Gooi en Vecht i.o.. Met de betrokken organisaties is de afgelopen jaren tweemaal uitvoerig overlegd over de gang van zaken, over toekomstplannen en thema’s voor nieuwe leergangen. Omdat de Werkgroep Gooiologie geen rechtspersoon is, werd in 2017 besloten haar formeel-juridisch aan te haken bij Tussen Vecht en Eem. Op een paar na zijn alle leergangen aangeboden via een van de Volksuniversiteiten in ons gebied, de laatste tijd altijd via de Volksuniversiteit Het Gooi. Vanwege het educatieve karakter van de leergangen passen zij natuurlijk heel goed bij de Volksuniversiteiten, die in ons gebied allemaal zo’n honderd jaar bestaan.11 Naast de achterban van de betrokken organisaties hoopten wij zo ook een breder publiek voor gooiologie te interesseren. Aan alle leergangen namen doorgaans zo’n 20-25 mensen deel. Onder die deelnemers waren uiteraard veel leden/donateurs van organisaties zoals de VVG en TVE maar ook andere belangstellenden, zoals bijvoorbeeld docenten en individuele gemeenteambtenaren die geïnteresseerd waren in hun omgeving. De leergangen werden altijd aangekondigd via de tijdschriften en sites van de deelnemende organisaties en waar mogelijk ook in de regionale pers. Op een van de overlegbijeenkomsten werd sterk aanbevolen om, naast de klassieke, ook ’21ste-eeuwse’ methoden van werving toe te passen, met name om ook jongeren aan te trekken.
Door de Werkgroep Gooiologie werden de thema’s van de leergangen voor een specifiek jaar vastgesteld, het programma ontworpen en de deskundige sprekers aangetrokken. Hetty Laverman nam bij alle leergangen de organisatorische uitvoering voor haar rekening. Zij trad bij alle leergangen ook op als begeleider, waarbij zij altijd refereerde aan de participerende organisaties en de sprekers inleidde. Nu de basisleergang driemaal is aangeboden, er een drietal leergangen voor speciale groepen is georganiseerd en er acht themaleergangen hebben plaats gevonden, ziet de Werkgroep Gooiologie haar taak als voltooid. Aan de betrokken organisaties om te beslissen of en in welke vorm het project gooiologie met zijn gerichtheid op het regionale landschappelijke en cultuur-historische erfgoed zal worden voortgezet.

Noten

1 Geciteerd bij: Hetty Laverman, ‘Drie jaargangen gooiologie; terugblik en vooruitblik’, in: Archeologica Naerdincklant – archeologisch tijdschrift voor het Gooi en omstreken 2015/2.

2 Zie o.a.: Sander Koopman en Jan Sevink, Zand in beweging. Over Goois stuifzand en stuifzandrestauraties, 2015.

3 Sander Koopman, Archeologie tussen Vecht en Eem, 2017. Zie ook: Anton Cruysheer en Luut van der Tuuk, ‘Het Gooi in de vroege middeleeuwen: geschiedenis, nederzettingen en vondsten’, in: Archeologica Naerdincklant 2015/3.

4 Zie: Henk Michielse, ‘De Franken komen. De vroege geschiedenis tussen Vecht en Eem’, in: TVE 2015/4. Zie ook: Henk Michielse, ‘Hoe God verscheen tussen Vecht en Eem 7e -10e eeuw’, in Archeologica Naerdincklant 2015/3.

5 Zie voor de erfgooiers het toegankelijke boekje van Anton Kos. Erfgooiers. Stad en Lande van Gooiland, 2019. Fundamenteel voor de geschiedenis van de erfgooiers is het proefschrift van Anton Kos, Van meenten tot marken, Hilversum 2010.

6 Belangrijk voor dit thema is: T. Bade, Te Gooi, te grabbel en ten goede – Over welvaart, welzijn en welbevinden in het Gooi, 2010, een uitgave van de Vereniging Vrienden van het Gooi.

7 TVE Werkgroep Historische Canon, Historische Canon tussen Vecht en Eem, 2009. Voor de digitale versie zie: Canon Gooi en Vechtstreek. In het kader van de Regiocanons Noord-Holland is ook een gemoderniseerde, populaire versie van de canon gepubliceerd onder de titel: Canon van het Gooi en de Vechtstreek. De geschiedenis in 22 verhalen, 2011. Ook deze Canon staat sinds kort op de site van TVE.

8 Zie voor de opzet van de leergangen en de docenten de Bijlage bij dit artikel.

9 Dick Jonkers en Henk Michielse e.a. (red.), Water – geschiedenis en actualiteit, Bussum-Naarden 2010, uitgegeven t.g.v. de lustra van de Vrienden van het Gooi & Tussen Vecht en Eem.

10 Basisliteratuur voor dit thema: Henk Michielse, Jan Out, Gerrit Schutte (red.), Geuzen en papen. Katholiek en protestant tussen Vecht en Eem circa 1550-1800, Hilversum 2013, uitgave in opdracht van de Stichting Tussen Vecht en Eem.

11 Zie hiervoor het speciale nummer van TVE onder de titel De Volksverheffers, waarin een brede schets wordt gegeven van de vele initiatieven op het gebied van de volksontwikkeling, die ook in onze regio zijn ondernomen, TVE 2019/3.

Afbeeldingen en bijschriften


Landschap het Gooi.


Fietsexcursie Gooiologie.


Bosch Reitz, Uitgaan van de kerk in Laren – mooi beeld van de stilstand
voor de modernisering van het Gooi (coll. Singer Museum).


Het gewicht van de bijbel – Leergang Religiegeschiedenis.